• Authentic Contemporary Art
  • 30 Day Free Delivery and Returns
  • Certificate of Authenticity
  • Art Historian Approved
Home » De Kunst Collectie » Landschap Schilderijen

Landschap Schilderijen

Het Landschap Schilderij door de eeuwen

Leestijd: 10 minuten. Door kunsthistoricus Wouter Maas

De Landschap Schilderij is een van de meest geliefde schilderijen om naar te kijken en te kopen. In Nederland hebben wij een lang traditie van Landschap schilderkunst. Wij hebben de kunsthistoricus Wouter Maas gevraagd om ons meer te vertellen over Landschap schilderkunst. Wouter is een kunsthistoricus gespecialiseerd in vroeg Moderne kunstgeschiedenis. Hij neem ons op een betoverende reis door de tijd en leg de ontwikkeling van Landschappen schilderkunst in Europa uit.

Middeleeuwse begin van de landschap weergeven 

Landschap Schilderijen: Santa Cecilia in Trastevere

Het apsismozaïek uit de 9e eeuw. Santa Cecilia in Trastevere, in Rome, Italië. 

In Rome ligt de Santa Cecilia in Trastevere, een kerk gebouwd in de vijfde eeuw die in haar lange bestaan veel ingrepen (of ‘updates’) heeft ondergaan. Het mozaïek in de apsis, helemaal achterin in het midden van het gebouw, is grotendeels origineel. We zien Christus in het midden, net wat groter dan de figuren om hem heen. Vijf van deze figuren zijn heiligen, en de omgeving waarin ze staan is het paradijs, of Tuin van Eden.

Het hiernamaals interpreteren als een tuin was al voor het ontstaan van het christendom gebruikelijk. Kunst die het paradijs weergeeft, leent zich dus uitstekend voor de weergave van landschapskunst. De kunstenaar van het mozaïek in de Santa Cecilia in Transtevere geeft de tuin weer door groen gras met bloemen, en door de twee palmbomen aan weerszijden. Het medium, waarbij gebruik wordt gemaakt van kleine steentjes, leent zich natuurlijk slecht voor de weergave van een landschap. Toch blijkt er in middeleeuwse kunst weinig aandacht voor dit genre te zijn, en pas aan einde van deze periode groeit de aandacht van kunstenaars hiervoor.

Cyclus van fresco's in de arenakapel in Padua, scène: Klaagzang, (1304-1306) Giotto di Bondone. Fresco  200 cm x 185 cm.  Scrovegni-kapel. Padua, Italië.

Cyclus van fresco's in de arenakapel in Padua, scène: Klaagzang, (1304-1306) Giotto di Bondone. Fresco  200 cm x 185 cm.  Scrovegni-kapel. Padua, Italië.

Verhalen van de passie Scéne 6: Ondraaglijke pijn in de tuin, (1309) Duccio di Buoninsegna. Tempera op hout, 51cm  x 76 cm. Museo dell'Opera del Duomo, Siena. Italië.

Verhalen van de passie Scéne 6: Ondraaglijke pijn in de tuin, (1309) Duccio di Buoninsegna. Tempera op hout, 51cm  x 76 cm. Museo dell'Opera del Duomo, Siena. Italië.

Uitzonderingen daargelaten, zoals het Utrechts Psalter, zijn de eerste voorbeelden van aandacht voor een gedetailleerde omgeving te zien vanaf de veertiende eeuw. Toscaanse oude meesters zoals Duccio di Buoninsegna en Giotto di Bondone, krijgen aandacht voor de omgeving waarin ze hun figuren neerzetten. Rotspartijen, bomen, planten, gras, bloemen. Opeens gaan heiligen zich bewegen in een echte ruimte. Als gevolg hiervan, van het ‘echte’ aspect van hun schilderkunst, worden heiligen menselijker. Niet alleen in Toscane is deze ontwikkeling te zien. De Franse Guillaume de Machaut geeft in De betoverde tuin uit het boek Le Dit du Lion bijna alleen natuur weer. Dit is een van de eerste landschappen in de westerse kunstgeschiedenis en is te zien als een voorbode voor latere ontwikkelingen.

e betoverde tuin uit het boek Le Dit du Lion

De betoverde tuin uit het boek Le Dit du Lion, (ca 1345-1350) Guillaume de Machaut.

Landschap schilderingen: Springen naar de 15e eeuw

Aan het begin van de vijftiende eeuw werd het genre van landschap door kunstenaars gebruikt als een omgeving om figuren neer te zetten. Eigenlijk is er altijd sprake van een verhaal dat verteld wordt tegen een achtergrond. Christelijke thema’s zoals kruisigingsscenes, de Vlucht op de weg naar Egypte, of heiligen in de woestenij, lenen zich uitstekend voor de weergave van landschappen. Maar ook ontstaan niet-religieuze landschappen. In het beroemde Les Très Riches Heures du duc de Berry (een gebedenboek) waarvan de decoratie is uitgevoerd door de Gebroeders Limburg, is een kalender toegevoegd. Het voorbeeld hier is van de maand maart. In de achtergrond zien we een ommuurde burcht, terwijl in de voorgrond schapen grazen, men bezig is met de wijnbouw, en er een akker wordt geploegd. Het alledaagse leven heeft zijn intrede gedaan in het genre van het landschap.              

Bladzijden "juli" uit de Les Très Riches Heures du duc de Berry (1410). Musée Conde in Château de Chantilly, Frankrijk.

Les Très Riches Heures du duc de Berry is Frans voor "De zeer rijke uren van de hertog van Berry".

  De weergave van een steeds meer gedetailleerd landschap was een ontwikkeling die begon in de Nederlanden. Belangrijk hierbij was Jan van Eyck, die door latere generaties na werd gevolgd en verder werd ontwikkeld. Zo is een groot deel van de Rolin Madonna in het Louvre in Parijs gereserveerd voor een wijds landschap. We kunnen bijna oneindig ver weg kijken, waarbij Jan Van Eyck een enorme variatie geeft: een meanderende rivier, stadsgezichten, bergen, bossen. Door de populariteit van het werk van deze kunstenaar en zijn volgers in Italië, deed het gedetailleerde landschap hier ook zijn intrede. 

Rolin Madonna, Louvre. Door Jan van Eyck. Voorbeeld van vroeg landschaps schilderkunst.

De Maagd van kanselier Rolin. ca 1435, Jan van Eyck. Musée de Louvre. Parijs, Frankrijk.

Portinari-altaarstuk [Of; Portinari-triptiek] (1476-78), Hugo van der Goes. Olieverf op paneel, 253 cm x 141 cm. Galleria degli Uffizi, Floraans, Italie.

Portinari-altaarstuk [Of; Portinari-triptiek] (1476-78), Hugo van der Goes. Olieverf op paneel, 253 cm x 141 cm. Galleria degli Uffizi, Floraans, Italie.

Belangrijk om te noemen is het Portinari Altaarstuk door Hugo van der Goes, dat in opdracht werd gemaakt voor een Florentijnse kerk in 1474. De weergave van atmosferisch perspectief, waarbij objecten die ver weg zijn blauwig worden, is een innovatie die grote invloed had, zoals in het werk van Leonardo da Vinci. Een voorbeeld is te zien in De Madonna van de rotsen. De Italiaanse ‘uitvinding’ van het wetenschappelijk perspectief, en de verspreiding van deze kennis over Europa, had enorme invloed de weergave van grote, naturalistische vergezichten.

"Madonna op de rotsen" (1491 - 1508), Giovanni Ambrogio de Predis , onder leiding van Leonardo da Vinci. Olie op Paneel. 189,5 x cm 120 cm. National Gallery, London, Verenigde Koninkrijke.

"Madonna op de rotsen" (1491 - 1508), Giovanni Ambrogio de Predis , onder leiding van Leonardo da Vinci. Olie op Paneel. 189,5 x cm 120 cm. National Gallery, London, Verenigde Koninkrijke.

Landschapsschilderijen boven de Alpen

Het Parisoordeel sals belangrijke punt in de ontwikkeling van landschapsschilderkunst.

"Het oordeel van Paris" (1527), Lucas Cranach de Oude. Olieverf op paneel. 50.5 cm x 38 cm. Statens Museum for Kunst, Kopenhagen, Denemarken.

Terug naar boven de Alpen. Albrecht Dürer is ongetwijfeld de bekendste kunstenaar uit de Duitstalige gebieden van de zestiende eeuw. De grootste innovaties op het gebied van landschapskunst werd echter gedaan door andere kunstenaars. In het werk van Lucas Cranach de Oude – en zijn zoon Lucas Cranach de Jonge – speelt de omgeving een grote rol. Het klassieke verhaal van Paris die een gouden appel aan de mooiste Godin moet geven, wordt in Het Parisoordeel gezet in een omgeving die meer doet denken aan het zuiden van Duitsland dan de warme Griekse landen. 

"De veldslag bij Issos" (1529), Albrecht Altdorfer. Olieverf op paneel. 158x120 cm. Alte Pinakothek, München. Duitsland.

Dramatischer nog kunnen de landschappen zijn van de iets jongere Albrecht Altdorfer. In de Slag bij Issos wordt door de kijker neergekeken op een enorm landschap met bergen, waterpartijen, bossen, steden, en enorm veel figuren in gevecht. De minuscule afmetingen van de figuren wordt het gevoel in dit werk vooral opgeroepen door de combinatie van het vergezicht en de lucht erboven. Vooral de in donkere wolken zakkende zon die de haar laatste stralen uitstort over het gevecht heeft een imponerend effect.  

Ontwikkeling in Nederland

               De ontwikkelingen in de Nederlanden in dezelfde eeuw stonden niet stil. Het landschap ontwikkelde zich steeds meer richting een zelfstandig genre. Verklaringen hiervoor worden onder andere gezocht in de invloed van het humanisme, waardoor de Kerk minder invloed kreeg. En ook zullen de spanningen tussen verschillende religieuze groepen christelijken gevolg hebben gehad. Een kunstenaar maakte schilderijen voor katholieken, lutheranen, calvinisten, etc. Landschappen die een werelds karakter hebben zijn aantrekkelijk voor al deze groepen. In deze context is het interessant om het werk van Joachim Patinir (vroeg zestiende eeuw) en Pieter Breugel de Oude (tweede helft zestiende eeuw) met elkaar te vergelijken. 

"De Heilige Hieronymus in de Woestenij" (1515), Joachim Patinir. Olie op Paneel. 137cm x 78 cm. Louvre Museum. Parijs, Frankrijk.

"De Heilige Hieronymus in de Woestenij" (1515), Joachim Patinir. Olie op Paneel. 137cm x 78 cm. Louvre Museum. Parijs, Frankrijk.

"Jagers in de Sneeuw" (1565), Pieter Breugel de Oude. Olie op paneel. 117cm × 162 cm. Kunsthistorisches Museum Wien, Wenen, Oostenrijk. Geschiedenis van de Landschapsschilderij

"Jagers in de Sneeuw" (1565), Pieter Bruegel de Oude. Olie op paneel. 117cm × 162 cm. Kunsthistorisches Museum Wien, Wenen, Oostenrijk.

Naast het verschil in seizoenen in De Heilige Hieronymus in de Woestenij en Jagers in de Sneeuw zijn er overeenkomsten. Een hoge horizon, rotspartijen voor een dramatisch effect, het afnemen van scherpte hoe verder we wegkijken. Waar Patinir nog de rechtvaardiging van een christelijk onderwerp nodig heeft, ziet Breugel hier de noodzaak niet van. En waar Duitse schilders ten minste uit de Klassieke Oudheid hun onderwerp halen, kijkt Breugel naar het leven van alledag, als een zelfstandig schilderij. Deze ontwikkeling zet zich in de zeventiende eeuw in de Noordelijke Nederlanden voort. Het landschap werd een enorm populair genre. Dit, in combinatie met verbazingwekkend getalenteerde kunstenaars, heeft ervoor gezorgd dat we een grote hoeveelheid Nederlandse schilderijen van hoge kwaliteit nog steeds kunnen bewonderen.

De Kunstenaar als Intellectueel

Met de ontwikkeling van het beroep van schilder van ambachtsman naar intellectueel ontstond kunsttheorie, en werden later instituten – de academies – opgericht. In de zeventiende eeuw werd die in Parijs toonaangevend in West-Europa. Een van de noties die ontwikkeld werd, was de opvatting dat er een hiërarchie van genres bestond in de schilderkunst. Bovenaan stond het historiestuk met Bijbelse of Mythologische onderwerpen, portretkunst, genrestukken (zoals Jan Steen), landschapskunst, dieren en onderaan stillevens. Nou had de schilder mogelijkheden om te spelen met dit starre systeem. Zo geeft Claude Lorrain in Landschap met de tempel van de Sibyl in Tivoli het in de Italiaanse zon badende omgeving klassiek cachet door het toevoegen van een vervallen tempel. 

"Landschap met de tempel van de Sibyl in Tivoli" (1630-35) Claude Lorrain. Olie op Doek. 38 cm × 53 cm. National Gallery of Victoria, Melbourne, Australië.

"Landschap met de tempel van de Sibyl in Tivoli" (1630-35) Claude Lorrain. Olie op Doek. 38 cm × 53 cm. National Gallery of Victoria, Melbourne, Australië.

In de Rococo werd dit landschap verder ontwikkeld en kreeg een lichter, lieflijker karakter, zoals is te zien in Een pelgrimage naar Cythera van Jean-Antoine Watteau.

"Een pelgrimage naar Cytheria" (1717). Jean-Antoine Watteau. Olie op Doek. 129 cm  x 194 cm, Louvre Parijs, Frankrijk. Geschiedenis van de Landschapsschilderij door kunsthistoricus Wouter Maas voor Gallery Sorelle Sciarone

"Een pelgrimage naar Cytheria" (1717). Jean-Antoine Watteau. Olie op Doek. 129 cm  x 194 cm, Louvre Parijs, Frankrijk.

Landschappen in de 19e eeuw

In de negentiende eeuw had de Romantische beweging een enorme invloed op landschapskunst. Waar dramatische elementen vaak een onderdeel waren geweest, werd dit nu de primaire eigenschap van het genre. De Franse School van Barbizon had voor een groot deel van de eeuw invloed in Europa. Ze combineerden de studie van de natuur met kennis van zeventiende-eeuwse Nederlandse schilderkunst. Théodore Rousseau, een schilder waarvan de werken geweigerd werden bij de Parijse Salons, was een van de oprichters. Het grote gevoel van dreiging, mede bereikt door het schetsmatige van zijn penseelvoering, speelt op onze emoties in Onweersbui boven Mont Blanc

"Onweersbui boven Mont Blanc" (1834), Théodore Rousseau. Olie op Doek. 143 x 240 cm. Ny Carlsberg Glyptotek, Copenhagen. Denemarken. Geschiedenis van de Landschapschilderij door kunsthistoricus Wouter Maas voor Gallery Sorelle Sciarone

"Onweersbui boven Mont Blanc" (1834), Théodore Rousseau. Olie op Doek. 143 x 240 cm. Ny Carlsberg Glyptotek, Copenhagen. Denemarken.

Een andere Romantische exponent van het landschapsgenre, maar een die een geheel andere invulling geeft eraan, is Caspar David Friedrich. Het is juist het stille en reflectieve wat de boventoon voert in veel van zijn werken. Ook lijkt de spanning tussen mens en natuur, of misschien geloof en natuur, een prominente rol te spelen in zijn schilderijen, zoals in Abdij in een eikenbos.

"Abdij in een eikenbos" (1810), Caspar David Friedrich. Olie op Doek. 110 cm x 171cm. Alte Nationalgalerie, Berlijn, Duitsland.

"Abdij in een eikenbos" (1810), Caspar David Friedrich. Olie op Doek. 110 cm x 171cm. Alte Nationalgalerie,
Berlijn, Duitsland.

Het Landschapsschilderij begin 20e eeuw

"Harmonie in goud en blauw" (1894), Claude Monet. Olie op Doek. 107  cm x 73,5 cm. Musée d'Orsay , Parijs, Frankrijk.

"Harmonie in goud en blauw" (1894), Claude Monet. Olie op Doek. 107  cm x 73,5 cm. Musée d'Orsay , Parijs, Frankrijk.

Dat het landschap allesbehalve saai was bewijzen de Impressionisten en Postimpressionisten later in de negentiende eeuw. Landschappen bleken zich uitstekend te lenen voor de snelle stilistische ontwikkelingen van deze periode. De impressionistische beweging kenmerkt zich niet alleen door het snelle, schetsmatige karakter van de penseelstreken. Ook speelt licht, en dan vaak ook de veranderende effecten die dit heeft, een grote rol. Beroemd is de serie die Clause Monet maakte van de façade van de kathedraal van Rouen, bijna te zien als een studie naar zonlicht zelf. Het voorbeeld hier is in de ondergaande zon, met kenmerkende titel Harmonie in goud en blauw

Eenzelfde preoccupatie met licht is in veel werk van Vincent van Gogh te vinden. Hij gebruikte landschap als genre echter om een pulserende weergave van de werkelijkheid te schilderen. Door de wervelende manier waarop de verf is aangebracht in Korenveld met Cyprussen, lijken we bijna de wind door de bladeren van de bomen te horen.

"Korenveld met Cyprussen" (1889), Vincent van Gogh. Olieverf op Doek. 73 cm × 93,4 cm. Metropolitan Museum of Art, New York. Verenigde Staten.

"Korenveld met Cyprussen" (1889), Vincent van Gogh. Olieverf op Doek. 73 cm × 93,4 cm. Metropolitan Museum of Art, New York. Verenigde Staten.

Landschap schilderijen hier en nu

Met de opmars van de abstracte kunst in de twintigste eeuw is het moeilijk een eenduidige ontwikkeling te beschrijven van landschapsschilderkunst. Toch is het genre niet weg te denken uit hedendaagse kunst, misschien door de invloed van het postmodernisme en de herwaardering voor de geschiedenis van de kunstenaar. Ik zou daarom willen afsluiten met een werk dat ik recentelijk goed heb leren kennen. Sunrise II van Marko Klomp is enerzijds een terugblik op de lange geschiedenis van het genre van het landschap in de schilderkunst. De hoge horizon, het spelen met licht, de spanning tussen realisme en abstractie, allemaal thema’s waar kunstenaars zich mee bezig hebben gehouden. Tegelijkertijd geeft Marko ons zijn geheel eigen invulling van het thema: het landschap is nog nooit op deze manier behandeld.

"Sunrise II" (2019), Marko Klomp. Olie op Linen. 80cm x 100cm

Wouter Maas is een klassiek geschoolde kunsthistoricus die gespecialiseerd is in vroegmoderne en klassieke kunst. Dit betekent dat zijn focus ligt op kunst van een paar honderd jaar geleden. Abstracte kunst daarentegen is ongeveer honderd jaar oud. We vro

Kunsthistoricus Wouter Maas.

Wouter Maas is een klassiek geschoolde kunsthistoricus die gespecialiseerd is in vroegmoderne en klassieke kunst. Dit betekent dat zijn focus ligt op kunst van een paar honderd jaar geleden. Abstracte kunst daarentegen is ongeveer honderd jaar oud. We vroegen hem om over landschapsschilderijen te schrijven. We hopen dat je genoten hebt van en geleerd hebt van dit artikel geschreven door Wouter Maas terwijl hij ons meenam op een reis om de geschiedenis van landschapsschilderijen te traceren door de westerse kunstgeschiedenis.

Reactie plaatsen

Reacties

Er zijn geen reacties geplaatst.