Home » De Kunst Collectie » Abstracte schilderijen

Abstracte schilderijen

Een gevoel krijgen voor abstracte kunst

Wouter Maas is een klassiek geschoolde kunsthistoricus die gespecialiseerd is in vroegmoderne en klassieke kunst. Dit betekent dat zijn focus ligt op kunst van een paar honderd jaar geleden. Abstracte kunst daarentegen is ongeveer honderd jaar oud. We vroegen hem om over abstracte kunst te schrijven. Geniet van het artikel geschreven door Wouter Maas terwijl hij ons meeneemt op een reis om abstracte kunst en haar geschiedenis te ontdekken door iemand die zich voor het eerst in dit genre onderdompelt. We raden aan om een lekker warm drankje te nemen en je op je gemak te voelen, want Wouter schrijft poëtisch en dompelt je volledig in het vreugde in zijn schrijven onder.

Leestijd: 10 minuten.

Het verhaal van abstracte kunst

In een grote fabriekshal kijk ik naar een roestvrijstalen oppervlak dat een lichte boog maakt, zodat het lijk me te willen omarmen. Vertigo (2008) van Anish Kapoor in Museum De Pont in Tilburg doet geen poging om een mens, dier, plant of iets anders in de waarneembare wereld af te beelden. Dit soort kunst wordt omschreven door het woord ‘abstractie,’ of ‘abstracte kunst,’ en is het tegenovergestelde van figuratieve kunst. Abstractie wordt geassocieerd met de moderne tijd, maar hoe terecht is dit? Ik ga aan de hand van moderne kunst uitleggen hoe deze term gebruikt wordt, en hoe kunstenaars soms werken maken die definities onmogelijk maken. Hopelijk zorgt dit artikel ervoor dat er met nieuwe ogen naar de kunst bij Gallery Sorelle Sciarone gekeken wordt.

Vrouw staat voor Vertigo (2008) van Anish Kapoor roestvrij staal, 218,5 x 464 x 89 cm in Museum de Pont TIlburg, The Netherlands.

Photo: DePont.nl

Definitie van abstracte kunst

De Van Dale omschrijft abstractie van kunsten als: geen verband houdend met de zichtbare werkelijkheid. Het gaat hier om totale abstractie, en slechts een deel van moderne kunst valt onder deze noemer. Het is dus misschien handiger om te denken in een schaal van mogelijkheden, niet in tegenpolen. Daarbij is de ene abstracte kunst de andere niet. Vergelijk twee werken van Piet Mondriaan en Vasily Kandinsky die qua compositie, kleurgebruik en vorm weinig met elkaar gemeen hebben, terwijl de kunstenaars tijdsgenoten waren. Als er dan toch iets algemeens gezegd moet worden over abstractie in de kunstgeschiedenis, is dat het na de uitvinding van de fotografie snel tot ontwikkeling kwam.

Compositie met groot rood vlak, geel, zwart, grijs en blauw (1921). Piet Mondriaan. Olieverf op canvas. 95,7 x 95,1 cm.

Compositie met groot rood vlak, geel, zwart, grijs en blauw (1921). Piet Mondriaan. Olieverf op canvas. 95,7 x 95,1 cm.

Er is altijd een zekere mate van abstractie geweest

Er zijn ook eerdere periodes in de kunstgeschiedenis aan te wijzen waarin kunst, met een bepaalde mate van abstractie, de standaard was. Deze Catalaanse Jezusfiguur, geschilderd in de late dertiende eeuw, is een uiterst krachtige verschijning die vooral bedoeld is een christelijke boodschap duidelijk te maken. Een krappe 200 jaar later schilderde Piero della Francesca een Jezus in Borgo San Sepolcro. Er is een beweging richting figuratieve kunst te zien: dit figuur zouden we tegen kunnen komen.

Hoe abstracte kunst ontstond

De rol van fotografie en realisme

Coming back to the modern era; the precise relationships between photography and its development on the one hand, and the development of painting and sculpture on the other are complex and challenging to unravel. From about the middle of the nineteenth century, it becomes less and less critical for some artists to abide by the strict rules of the French Academy. Le  Déjourner sur l'Herbe by  Édouard  Manet already shows that academic rules  are rejected. The brushwork is relatively sketchy; the perspective is challenging to estimate. The figures don't really seem to be in the landscape, but more stuck on it. Manet, therefore (for us) takes careful steps in the development of abstract art.

Abstracte kunst is een kind uit de late jaren 1800

Deze ontwikkeling zette zich voort in de latere negentiende eeuw. De kunst van de twintigste eeuw dankt veel aan de werken van de postimpressionisten. Paul Gaugin, Vincent van Gogh, Paul Cézanne, en anderen creëerden kunst die een steeds grotere abstractie laat zien. Een stilleven van Cézanne is een sprekend voorbeeld. De appels in de fruitschaal zijn geschilderd met korte, zekere penseelstreken, geen poging wordt gedaan de textuur van het fruit te imiteren. Daarbij lijken er meerdere systemen van perspectief te zijn toegepast, zo voelt het alsof de schaal lichtjes naar voren helt, en de objecten lijken diepte te ontkennen.         

Abstractie van kunst begin 1900

In de twintigste eeuw ontwikkelden kunstenaars verschillende abstracte stromen. Belangrijk daarbij zijn Kubisme en Fauvisme. Kubisme is te zien als een evolutie van het werk van Paul Cézanne. De platte oppervlakten in het werk van Cézanne zijn een voorbode van het een paar jaar later ontstane Kubisme. Een voorbeeld is Picasso’s Les Demoiselles d’Avignon. De harde, hoekige vormen van de vrouwen zijn te zien als een ontwikkeling van de platte oppervlakten van Cézanne. Daarbij is er eenzelfde gevoel van stapeling, en lijkt het perspectief nu helemaal niet te bestaan. Als tegenhanger is er het Fauvisme, een stroming die gebruik maakt van kleuren voor vrijheid van expressie en emotie. Henri Matisse is een van de bekendste kunstenaars van deze stroming, en zijn werk werd door een criticus omschreven als ‘een orgie van pure kleuren.’ In De Rode Kamer zien we waarom. Het lijkt alsof Matisse alle kleuren onvermengd op het doek heeft aangebracht. Ook zien we vloeiende lijnen en een figuur weggezonken in haar handeling of gedachten. Twee heel verschillende schilderijen met allebei een verdere ontwikkeling richting de abstracte kunst.

Abstracte kunst is gearriveerd

Niet veel later in de twintigste eeuw zien we de eerste totaal abstracte werken geschilderd worden. In de werken van de hierboven aangehaalde Vasily Kandinsky zien we vrije vormen  en een enorm uitgebreid gebruik van verschillende kleuren. In combinatie met elkaar lijken ze de ritmes en melodieën van muziek uit te beelden. Het zijn werken die enorm op de emotie spelen. Tegenover dit gevoel van vrijheid staat het eveneens zorgvuldig gecomponeerde werk van Kazimir Malevich, lid van de Russische avant-garde. Het Zelfportret in twee dimensies laat een minimalistische aanpak zien die sterk contrasteert met het werk van Kandinsky. Malevich abstraheert zijn eigen gelaatstrekken tot enkele geometrische figuren die in een zeer beperkt palet zijn weergegeven. Het werk ademt een zekere rust uit, en met een beperkt aantal vormen en kleuren wordt een delicaat evenwicht bereikt. Het doel is een weergave van de abstracte essentie van de wereld in een eveneens abstracte vormentaal.

 

Abstracte Expressionisme

Invloed van de Tweede Wereld Oorlog op Kunst

Na de tweede wereldoorlog verplaatste het zwaartepunt van de ontwikkelingen in de westerse canon van de kunst naar New York. De oorlog had ervoor gezorgd dat er geen hoop meer lag in wetenschap en logica. Er werden zelfs vraagtekens gezet bij het idee van vooruitgang. De kunst die werd gecreëerd in de eerste jaren na 1945 valt onder de noemer Abstract Expressionisme. Het gebruik van deze term is enigszins tegenstrijdig omstrede omdat kunstenaars zochten naar een individuele ‘handtekening,’ die persoonlijke emoties moest uitdrukken. In andere woorden: het uiterlijk van de kunstwerken die onder Abstract Expressionisme vallen lopen visueel erg uiteen.           

Stilstaan bij kleur en meditatie

Een van de bekendste kunstenaars van het Abstract Expressionisme is Mark Rothko. Rothko is bekend van zijn {sic}‘color-field’  schilderijen. Zonder titel (omber, blauw, omber, bruin) in het Stedelijk Museum in Amsterdam is een typisch werk. Het doek is groot, met een aantal rechthoeken die gestapeld zijn in een beperkt aantal kleuren. Er is geen centraal punt dat de aandacht vraagt van de kijker. De sfeer van het werk is meditatief en lichtelijk melancholisch. Door grote afmetingen van veel werken wordt de kijker omarmt door dit gevoel.

            Een geheel andere soort kunst werk in dezelfde tijd gemaakt door de beroemde Jackson Pollock. In plaats van traditionele materialen van de schilder, zoals palet en penseel, ging hij anders te werk. Hij gebruikte stokken, troffels, messen, zand gebroken glas en andere materialen. Het bekendste is Pollock van zijn ‘druip’  techniek, zoals te zien in One: Number 31. Hij bewerkte voor dit soort schilderijen de verf zodat deze dikker of juist vloeibaarder werden. En ook al lijkt de verft willekeurig op het doek te zijn aangebracht, dit is niet het geval. Er zit een strikte wiskunde achter zijn werk. De natuurkundige Richard Taylor heeft een algoritme ontwikkelt die is gebaseerd op mathematische vergelijkingen en de fysieke opbouw van het werk van Pollock. Door dit algoritme kunnen originele werken van vervalsingen worden onderscheiden. Pollock staat erom bekend vele werken die voor hem niet het goede resultaat hadden, te vernietigen. Tegenover Rothko’s kalmte geeft Pollock hier een wervelwind aan kleuren die enorm energiek zijn aangebracht. Niet voor niets staat deze techniek bekend als ‘action painting.’          

Abstracte kunst en Niet - emotionele kunst

Wat de kunst vanaf de jaren ’60 kenmerkt, is een enorme hoeveelheid stromingen die elkaar in een steeds hoger tempo opvolgden. Als tegenbeweging op het persoonlijke en authentieke van de Abstract Expressionisten trad er bij de volgende generatie kunstenaars een wil naar ontraadseling van proces en inhoud plaats. Belangrijk om hier te noemen is Formalistische Abstractie die zich als tegenbeweging al in de jaren ’50 ontwikkelde. Kunstenaars zochten naar een niet-emotionele kunst die niets liet blijken van de hand van de kunstenaar. Als voorbeeld heb ik hier gekozen voor het werk Blauw, groen, rood I van Ellsworth Kelly, dat haast de belichaming van deze filosofie is.

Einde van abstract kunst(?)

Postmodernisme en verdwenen noodzaak

Vanaf het begin van de jaren ’80 spreekt men in de kunst over het Postmodernisme. Aanhangers van het Modernisme hadden altijd de nadruk gelegd op het persoonlijke en nieuwe van stijl, en hadden geloofd in de ontwikkeling van elkaar opvolgende stijlen. Tegen de jaren ’80 was deze noodzaak verdwenen. Niet alleen werd de hele kunstgeschiedenis een inspiratiebron, sommige kunstenaars sprongen van stijl naar stijl.

 

Betekende dit het einde van abstracte kunst?

            Nou nee. De verschillende stromingen van abstracte kunst kunnen namelijk ook als inspiratiebron worden gebruikt. Daarbij zijn kunstenaars vanaf de jaren ’80 geheel eigen abstracte kunst blijven maken. Vertigo van Anish Kapoor, aangehaald in de inleiding, is hier een voorbeeld van. Het is daarbij kenmerkend van het Postmodernisme dat humor een rol speelt. Want hoewel de vorm van het kunstwerk niet verwijst naar een object in de werkelijkheid, doet het spiegelende oppervlak dat op een hele directe manier wel. Anish Kapoor geeft ons echter een vervreemde en vervormde werkelijkheid, die van ons eigen spiegelbeeld.